نامزدی یا وعده ازدواج، مرحلهای مقدماتی در مسیر تشکیل زندگی مشترک است که از نظر اجتماعی اهمیت زیادی دارد. در این دوره، خانوادهها و دو طرف فرصت دارند تا شناخت عمیقتری از یکدیگر پیدا کنند و برای ازدواج رسمی تصمیم نهایی بگیرند.
اما از دیدگاه حقوقی، پرسش مهمی مطرح میشود: آیا نامزدی نوعی عقد محسوب میشود و آثار الزامآور دارد یا صرفاً وعدهای اخلاقی و عرفی است؟ برای پاسخ به این پرسش، باید مفهوم نامزدی را در فقه اسلامی و قانون مدنی ایران بررسی کنیم.نامزدی ثبت رسمی دارد؟ بررسی مراحل قانونی و عرفی
تعریف نامزدی از دیدگاه فقهی و حقوقی
در فقه اسلامی، نامزدی به عنوان وعدهای برای ازدواج آینده شناخته میشود، نه عقد یا پیمانی الزامآور. فقیهان معتقدند که نامزدی تنها اذن و رضایت اولیه برای ازدواج است و هنوز عقد نکاحی تحقق نیافته است. بنابراین، در این مرحله هیچ رابطه زوجیتی میان زن و مرد ایجاد نمیشود.
در قانون مدنی ایران نیز دیدگاه مشابهی وجود دارد.
ماده ۱۰۳۵ قانون مدنی مقرر میدارد: “وعده ازدواج ایجاد علقه زوجیت نمیکند، اگر چه تمام یا قسمتی از مهریه که بین طرفین برای موقع ازدواج مقرر گردیده، پرداخت شده باشد.” بر اساس این ماده، قانونگذار به صراحت اعلام کرده که وعده ازدواج (نامزدی) هیچ اثر حقوقی مشابه عقد نکاح ندارد. حتی اگر مهریه یا هدایایی میان دو طرف رد و بدل شود، باز هم رابطه زوجیت شکل نمیگیرد.
ماهیت حقوقی نامزدی
از نظر علم حقوق، هر عقدی باید دارای ارکان مشخصی باشد: ایجاب و قبول، قصد انشا، موضوع معین و مشروع بودن جهت عقد. در نامزدی، اگرچه ممکن است نوعی توافق یا وعده میان طرفین وجود داشته باشد، اما قصد انشای عقد و ایجاد تعهد حقوقی قطعی وجود ندارد. به عبارت دیگر، طرفین در زمان نامزدی قصد دارند در آینده ازدواج کنند، نه در لحظه فعلی عقدی را منعقد کنند.
بنابراین، نامزدی عقد محسوب نمیشود، زیرا ارکان اصلی عقد، بهویژه قصد و قبول قطعی برای ایجاد رابطه حقوقی، در آن وجود ندارد. این رابطه بیشتر یک تعهد اخلاقی و عرفی است که جنبه اجتماعی دارد و فاقد ضمانت اجرای قانونی است.
آثار حقوقی نامزدی
با وجود اینکه نامزدی عقد محسوب نمیشود، اما قانونگذار برخی آثار فرعی برای آن پیشبینی کرده است. مهمترین آثار حقوقی دوران نامزدی عبارتاند از:
- استرداد هدایای دوران نامزدی: مطابق ماده ۱۰۳۷ قانون مدنی، اگر یکی از طرفین نامزدی را بر هم بزند، طرف دیگر حق دارد هدایایی را که در زمان نامزدی داده است، مطالبه کند، مشروط بر اینکه هدایا موجود باشند یا به علت تقصیر گیرنده از بین رفته باشند. این تنها اثر مالی شناختهشده در دوران نامزدی است.
- عدم امکان مطالبه خسارت به علت برهم زدن نامزدی: از آنجا که نامزدی عقد نیست، برهم زدن آن تخلف از تعهد حقوقی محسوب نمیشود و اصولاً خسارت ناشی از فسخ آن قابل مطالبه نیست، مگر در موارد خاص مانند تدلیس یا فریب در ازدواج.
- مسئولیت در صورت فریب یا تدلیس: اگر یکی از طرفین با فریب یا پنهان کردن حقیقتی مهم (مانند بیماری، ازدواج قبلی یا سوءپیشینه) موجب تصمیم اشتباه طرف مقابل در نامزدی شود، میتوان با استناد به قواعد عمومی مسئولیت مدنی، از او مطالبه خسارت کرد.
تحلیل فقهی
دیدگاه علما فقهای امامیه با استناد به اصول کلی عقود و آیات مربوط به نکاح، معتقدند که عقد ازدواج باید با ایجاب و قبول صریح و قصد انشا صورت گیرد. وعده ازدواج صرفاً تمایل و آمادگی برای ازدواج در آینده است و نمیتواند بهتنهایی موجب آثار نکاح گردد.
در منابع فقهی مانند تحریرالوسیله امام خمینی و جواهرالکلام، آمده است که وعده ازدواج نه موجب حرمت ازدواج با دیگری میشود و نه تعهدی الزامآور بر عهده طرفین ایجاد میکند. بنابراین، فقه اسلامی نیز همانند قانون مدنی، نامزدی را از مصادیق عقد نمیداند.
دیدگاه حقوقدانان معاصر
حقوقدانان ایرانی عموماً معتقدند که نامزدی تنها توافقی اخلاقی است و نه قرارداد حقوقی الزامآور. دکتر ناصر کاتوزیان در آثار خود بیان میکند که وعده ازدواج، صرفاً ابراز تمایل دو طرف برای ازدواج در آینده است و تا زمانی که عقد نکاح جاری نشود، هیچ اثر حقوقی بر آن مترتب نیست.
با این حال، برخی از حقوقدانان بر این باورند که اگر در دوران نامزدی، طرفین قرارداد مکتوب و مشخصی منعقد کنند و در آن شروط الزامآور درج شود، میتوان آن را به عنوان نوعی قرارداد خصوصی بر اساس ماده ۱۰ قانون مدنی تفسیر کرد؛ هرچند این تفسیر استثنایی و محل اختلاف است.
تفاوت نامزدی با عقد نکاح
عقد نکاح، به محض وقوع، موجب ایجاد رابطه زوجیت، نفقه، مهریه و سایر آثار قانونی میشود. در حالیکه نامزدی تنها مرحلهای مقدماتی است که هیچیک از آثار نکاح را در پی ندارد. در عقد نکاح، قصد و رضایت طرفین بهطور قطعی بر ازدواج فعلی تعلق میگیرد، اما در نامزدی، این قصد مربوط به آینده است و هنوز تحقق نیافته است.
نتیجهگیری
با بررسی مبانی فقهی و مواد قانونی، بهویژه مواد ۱۰۳۵ و ۱۰۳۷ قانون مدنی، میتوان نتیجه گرفت که نامزدی نوعی عقد نیست و صرفاً وعدهای برای ازدواج در آینده محسوب میشود. در این دوران، هیچگونه رابطه زوجیت یا تعهد حقوقی الزامآور بین زن و مرد ایجاد نمیگردد.
تنها اثر حقوقی مهم نامزدی، حق استرداد هدایا و در موارد استثنایی، امکان طرح دعوای خسارت در صورت فریب یا تدلیس است. بنابراین، بهتر است طرفین در دوران نامزدی، با درک صحیح از محدودیتهای قانونی و رعایت اصول اخلاقی و عرفی، تصمیمگیری کنند و از ایجاد توقعات حقوقی بیپایه خودداری نمایند.