نامزدی در نظام حقوقی ایران، برخلاف عقد نکاح، به عنوان یک “عقد لازمالاجرا” شناخته نمیشود. این دوره بیشتر تداعیکننده یک تعهد اخلاقی، اجتماعی و عرفی میان دو فرد و در بسیاری موارد، دو خانواده است. با وجود ماهیت غیرالزامآور حقوقی این دوره، نقض این تعهد در شرایطی که هزینههای مادی و معنوی قابل توجهی به طرف مقابل تحمیل شده باشد، منجر به طرح دعاوی حقوقی با هدف مطالبه خسارات میگردد. با این حال، واقعیت اجتماعی نشان میدهد که تصمیمات مربوط به نامزدی و عروسی اغلب تحت تأثیر شدید خانوادهها قرار دارد. این مقاله به تحلیل مبانی حقوقی این موضوع، بررسی سناریوهای ممکن برای ورود خانوادهها به دایره مسئولیت و چالشهای اثباتی مرتبط میپردازد. هدف اصلی، روشن ساختن حدود مسئولیت مدنی خانوادهها در پی نقض تعهدات دوران نامزدی است.نامزدی-قوانین حقوقی مربوط به نامزدی
مبانی حقوقی و تمایز مسئولیت
استقلال نامزدها و ماهیت تعهد
از منظر حقوقی، نامزدی صرفاً یک پیشنهاد ازدواج است که با توافق طرفین شکل میگیرد و هر یک از طرفین میتوانند با اراده خود، هرچند بدون دلیل موجه، آن را برهم
زنند. مسئولیت مدنی در این زمینه، نه بر اساس نقض یک قرارداد لازم، بلکه بر پایه قاعده کلی “تسبیب در ضرر” بنا نهاده شده است. ماده ۳۲۸ قانون مدنی ایران مقرر میدارد: “هر کس سبب خسارت تن یا آزادی یا حیثیت دیگری شود، مسئول جبران خسارت وارده است.” این قاعده، محور اصلی مطالبه خسارات در دوران نامزدی است.
جایگاه خانواده به عنوان اشخاص ثالث
در وهله نخست، والدین و سایر اعضای خانواده به عنوان “اشخاص ثالث” نسبت به تعهد اخلاقی نامزدی تلقی میشوند. آنها طرف قرارداد مستقیم نیستند و لذا مسئولیت قهری در قبال حفظ رابطه یا جبران خسارت ناشی از فسخ توسط فرزندانشان ندارند. مسئولیت مدنی آنها یک مسئولیت تبعی یا اصلی نیست، مگر آنکه بتوان با استناد به اصول مسئولیت مدنی، نقش مستقیم یا غیرمستقیم آنها در ایجاد ضرر را اثبات کرد.
خروج از حیطه مشاوره و ورود به حیطه تقصیر
مرز میان دخالتهای معمول خانوادگی (مانند ارائه مشاوره، حمایت عاطفی یا حتی اظهار نظر در مورد مناسب بودن وصلت) و دخالتهایی که موجب مسئولیت مدنی میشود، بسیار ظریف است. مسئولیت خانوادهها تنها زمانی قابل استناد است که رفتار آنها از مرحله توصیه خارج شده و مصداق یکی از اعمال زیانآور زیر قرار گیرد:
فعل یا ترک فعل مستقیم: اقدامی که مستقیماً منجر به نقض تعهد توسط فرزندشان شود.
تأثیر غیرقانونی: استفاده از قدرت نفوذ یا اطلاعات نادرست برای شکلدهی تصمیم فرزند.
به بیان دیگر، تا زمانی که دخالت در حد اعمال نفوذ مشروع یا غیرقانونی نیست، مسئولیت متوجه خانواده نخواهد بود.
دخالت خانواده و ورود به مسئولیت
برای اینکه دادگاه مسئولیت مدنی خانواده را بپذیرد، لازم است اثبات شود که دخالت آنها نه تنها منجر به فسخ شده است . این امر نیازمند اثبات رابطه علّی میان رفتار خانواده و ضرر وارده به طرف مقابل است.
اجبار و اکراه
شایعترین راه ورود خانواده به حوزه مسئولیت، استفاده از روشهای اجباری است. اگر ثابت شود که خانواده یک طرف، فرد نامزد را تحت فشار روانی، تهدید، یا حتی فشار اقتصادی شدید قرار دادهاند و این فشار مستقیماً عامل اصلی و تعیینکننده در تصمیم به فسخ نامزدی بوده است، عمل خانواده مصداق تقصیر تلقی میشود.
مثال حقوقی: اگر پدر به فرزند خود هشدار دهد که در صورت عدم فسخ نامزدی، او را از ارث محروم خواهد کرد و این تهدید، انگیزه اصلی فسخ گردد، میتوان تقصیر پدر را اثبات نمود.
چالش اثبات: اثبات اجبار در دعاوی خانوادگی بسیار دشوار است، زیرا غالباً این فشارها به صورت شفاهی و در خفا صورت میگیرد. ارائه شواهد غیرمستقیم مانند شهادت شهود موثق (مانند مشاوران یا بستگان نزدیک که شاهد مکالمات بودهاند) یا ارائه اسناد مکاتبات حاوی لحن تهدیدآمیز، اهمیت حیاتی دارد.
اغفال با اطلاعات نادرست
این سناریو یکی از پیچیدهترین حوزههای اثبات مسئولیت است و در آن، خانوادهها به عنوان «مُسبِبِ غیرمستقیم» وارد دعوا میشوند. اگر خانواده یک طرف، عامدانه و با سوء نیت، اطلاعات اساسی، دروغ یا گمراهکنندهای در مورد وضعیت مالی، سابقه اخلاقی، یا سلامت طرف مقابل به فرزند خود ارائه دهند و این اطلاعات کذب، تصمیم فرزند به فسخ نامزدی را شکل دهد، میتوان خانواده را مسئول دانست.
مسئولیت در قبال هزینههای خانوادگی
هزینههایی که در طول دوران نامزدی توسط خانوادهها متحمل میشوند (مانند هزینههای مربوط به خرید جهیزیه توسط خانواده زن، یا هزینههای برگزاری مراسم بزرگ و غیرقابل بازگشت توسط خانواده مرد)، ماهیت متفاوتی دارند. به طور معمول، هزینههای مربوط به اقدامات مشترک طرفین، تابع قواعد استرداد هدایا یا جبران خسارت هستند. اما اگر ثابت شود که فسخ نامزدی نه به دلیل رفتار نامزد اصلی، بلکه مستقیماً ناشی از اقدام غیرمتعارف و مضر یک خانواده بوده است ، دادگاه میتواند با استناد به اصل جبران خسارت و جلوگیری از دارا شدن ناعادلانه، خانواده مسبب را ملزم به پرداخت سهم خود از هزینههای انجام شده توسط خانواده متضرر نماید.
تفاوت هدایای مستقیم و غیرمستقیم
بخش عمدهای از دعاوی فسخ نامزدی مربوط به سرنوشت هدایایی است که در طول این دوره مبادله شدهاند. نقش خانوادهها در اینجا نیز قابل توجه است.
هدایای مستقیم نامزدها
هدایایی که مستقیماً توسط خود نامزدها رد و بدل شدهاند، تابع مقررات کلی استرداد هدایا در صورت فسخ میباشند (عموماً هدایای عرفی و قابل استرداد در صورت وجود علت برای فسخ)
هدایای خانوادگی و مسئولیت مسبب
هدایایی که مستقیماً توسط والدین یا اقوام نزدیک داده شدهاند، ماهیت نمادین مضاعفی دارند. اگر فسخ نامزدی به دلیل تقصیر اثبات شده خانواده صورت گیرد، طرف مقابل میتواند مطالبه جبران خسارت کند .
رویه قضایی در مورد هدایای بزرگ
رویه قضایی ایران در مورد هدایای بسیار بزرگ خانوادگی، معمولاً با احتیاط بیشتری برخورد میکند. قضات تمایل دارند هدایای بزرگ را دال بر تعهد جدی طرفین بدانند. با این حال،اگر ثابت شود که دریافت هدیه بزرگ در واقع بخشی از یک طرح اغفال بوده یا به دنبال فشار خانواده بوده است، این هدایا میتوانند به عنوان بخشی از جبران خسارت مورد توجه قرار گیرند.
نتیجهگیری
مسئولیت مدنی خانوادهها در زمینه فسخ نامزدی، یک استثنا بر قاعده کلی استقلال طرفین محسوب میشود و به دلیل دشواریهای اثباتی، اعمال آن در رویه قضایی نادر است. این مسئولیت مستلزم اثبات دقیق و مستند این نکته است که رفتار، تصمیم یا دخالت خانوادهها فراتر از حیطه مشورت و تأثیرگذاری متعارف بوده و مستقیماً مصداق تقصیر، اجبار یا اغفال بوده است که منتهی به نقض تعهد عرفی نامزدی و ایجاد ضرر مادی یا معنوی قابل جبران به طرف مقابل گردیده باشد. جامعه حقوقی و خانوادهها باید توجه داشته باشند که دخالتهای عمیق در تصمیمگیریهای اصلی، میتواند بار حقوقی ناخواستهای را متوجه آنها سازد.