واخواهی یکی از حقوق مسلم قانونی افراد است که به آنها اجازه میدهد تا در صورت عدم حضور در جلسه رسیدگی و صدور حکم غیابی، نسبت به حکم صادره اعتراض کنند. این حق در هر دو حوزه حقوقی و کیفری وجود دارد، اما با تفاوتهای کلیدی در شرایط و نحوه اجرا. در این مقاله به تفصیل به بررسی واخواهی حقوقی و کیفری، شرایط، نحوه انجام و مهلتهای آن میپردازیم.واخواهی از احکام حقوقی-شرایط و مراحل
واخواهی حقوقی
واخواهی در امور حقوقی زمانی مطرح میشود که خوانده با وجود ابلاغ قانونی اخطاریه، در هیچیک از جلسات دادرسی حاضر نشده و دفاعی نکرده باشد. در این حالت، دادگاه با استناد به ماده 204 قانون آیین دادرسی مدنی، حکم را به صورت غیابی صادر میکند.
شرایط غیابی بودن حکم برای واخواهی حقوقی
برای اینکه حکم حقوقی غیابی تلقی شود و قابلیت واخواهی داشته باشد، شرایط زیر باید احراز شود:
- عدم حضور خوانده: خوانده باید با وجود ابلاغ واقعی یا قانونی اخطاریه، در هیچیک از جلسات دادرسی حاضر نشده باشد.
- عدم ارسال لایحه دفاعیه: خوانده نباید هیچگونه لایحه دفاعیه یا لایحهای مبنی بر تعیین وکیل به دادگاه تسلیم کرده باشد.
- ابلاغ واقعی یا قانونی: اخطاریه باید به صورت صحیح و قانونی به خوانده ابلاغ شده باشد. اگر ابلاغ قانونی بوده و خوانده مدعی عدم اطلاع باشد، باید دلیل موجهی برای عدم اطلاع خود ارائه دهد.
نحوه انجام واخواهی حقوقی
- تقدیم دادخواست واخواهی: واخواه (محکومعلیه غیابی) باید ظرف مدت مقرر، دادخواست واخواهی خود را به همان دادگاهی که حکم غیابی را صادر کرده، تقدیم کند.
- مهلت واخواهی حقوقی: مهلت واخواهی در امور حقوقی برای کسانی که مقیم ایران هستند، بیست روز و برای کسانی که خارج از ایران اقامت دارند، دو ماه است. این مهلت از تاریخ ابلاغ واقعی یا انقضای مهلت قانونی ابلاغ (در صورت ابلاغ قانونی) محاسبه میشود.
- رسیدگی دادگاه: پس از تقدیم دادخواست واخواهی، دادگاه وقت رسیدگی تعیین کرده و طرفین را به دادرسی دعوت میکند. در این مرحله، واخواه میتواند دلایل خود را مبنی بر غیبت در جلسه اول دادرسی و همچنین دفاعیات ماهوی خود را مطرح کند.
واخواهی کیفری
در امور کیفری نیز امکان واخواهی نسبت به احکام غیابی وجود دارد، اما با رویکرد و شرایطی متفاوت نسبت به امور حقوقی. در قانون آیین دادرسی کیفری، به جای واخواهی، از واژه “اعتراض به حکم غیابی” استفاده میشود.
شرایط غیابی بودن حکم برای واخواهی کیفری
حکم غیابی در امور کیفری زمانی صادر میشود که متهم، علیرغم ابلاغ قانونی احضاریه یا اخطاریه، در هیچیک از جلسات دادرسی حاضر نشده و دفاعی از خود نکرده باشد. در این صورت، دادگاه با رعایت تشریفات قانونی، مبادرت به صدور حکم غیابی میکند.
نحوه انجام واخواهی کیفری (اعتراض به حکم غیابی)
تقدیم دادخواست اعتراض:
متهم غیابی (یا وکیل او) باید ظرف مهلت مقرر، دادخواست اعتراض خود را به دادگاه صادرکننده حکم غیابی تسلیم کند.
مهلت واخواهی کیفری:
مهلت اعتراض به احکام غیابی در امور کیفری برای کسانی که در داخل کشور حضور دارند، بیست روز و برای کسانی که خارج از کشور هستند، دو ماه از تاریخ ابلاغ واقعی یا انقضای مهلت قانونی ابلاغ محسوب میشود.
رسیدگی دادگاه:
پس از وصول دادخواست اعتراض، دادگاه وقت رسیدگی تعیین کرده و متهم را احضار میکند. در جلسه رسیدگی، متهم میتواند توضیحات لازم را ارائه دهد.
صدور رأی: دادگاه پس از رسیدگی، در صورت وارد دانستن اعتراض، حکم غیابی را فسخ و رسیدگی ماهوی را آغاز میکند. در غیر این صورت، حکم غیابی تایید میشود.
نکات مهم:
- تفاوت ماهوی: در واخواهی حقوقی، تمرکز بر روی دلیل غیبت متهم است، در حالی که در واخواهی کیفری، علاوه بر دلیل غیبت، دفاعیات ماهوی متهم نیز مورد توجه قرار میگیرد.
- مرجع رسیدگی: در هر دو حالت، رسیدگی به واخواهی در همان دادگاهی صورت میگیرد که حکم غیابی را صادر کرده است.
نتیجه گیری
واخواهی، چه در قالب حقوقی و چه کیفری، ابزاری ضروری برای تضمین حق دادرسی عادلانه و رعایت اصل برائت است. این سازوکار به افراد اطمینان میدهد که در صورت بروز شرایط پیشبینی نشده و عدم امکان حضور در دادگاه، فرصتی برای دفاع از حقوق خود خواهند داشت. شناخت دقیق شرایط، نحوه انجام و مهلتهای قانونی واخواهی، برای هر شهروندی که با نظام قضایی سروکار دارد، امری ضروری است.