در فرهنگ و جامعه ایران، دوران نامزدی یک دوره انتقالی حیاتی است که دو نفر برای شروع زندگی مشترک به توافق میرسند. این دوره معمولاً شامل آشنایی عمیقتر، تعیین مهریه (در برخی موارد) و برنامهریزی برای عقد ازدواج است. با این حال، از دیدگاه حقوقی، تفاوت بنیادی بین «نامزد» و «همسر دائم» وجود دارد که پیامدهای مالی و حقوقی بسیار مهمی به همراه دارد. در حالی که عقد نکاح دائم موجب ایجاد حقوق متقابل، از جمله ارث و نفقه میشود، رابطه نامزدی فاقد این آثار است. این مقاله با استناد به قوانین جاری مدنی و فقهی، به ابهام رایج در این خصوص پایان میدهد و موقعیت حقوقی نامزد بازمانده را به طور جامع بررسی میکند.نفقه در نامزدی: بله یا خیر؟
مبانی فقهی و قانونی ارث در نامزدی
فقه امامیه، که بر نظام حقوقی ایران حاکم است، مستقیماً بر تنظیم مبحث ارث در قانون مدنی (به ویژه مواد 861 به بعد) تأثیر میگذارد. قانونگذار ایران برای تحقق انتقال قهری اموال متوفی به وراث، وجود یکی از سه رکن اساسی زیر را الزامی میداند:
- نکاح دائم: وجود یک عقد ازدواج دائم که تمام شرایط صحت شرعی و قانونی خود را احراز کرده باشد. این رکن، رابطه زوجیت مشروع و مستمر را اثبات میکند که اساس حق ارث زوجین نسبت به یکدیگر است.
- قرابت (خویشاوندی): رابطه نسبی (خونی) که افراد را بر اساس سلسله مراتب وراث قانونی به متوفی متصل میسازد. این روابط شامل طبقات ارث (مانند اولاد، والدین، اجداد و فرع آنها) است و ماهیتی دائم و تغییرناپذیر دارد.
- وصیت تملیکی: متوفی باید پیش از فوت، با تنظیم یک وصیتنامه رسمی یا عادی معتبر، بخشی از اموال خود را به نفع شخص دیگری (خواه وارث یا غیر وارث) وصیت کرده باشد. این انتقال مشروط است و حداکثر تا سقف یک سوم اموال غیر قابل وصیت به وارثان قانونی، نافذ خواهد بود.
در این میان، رابطه خویشاوندی (نسب) ماهیتی دائمی دارد، اما رابطه زوجیت که مبنای ارث زوجه است، به صراحت نیازمند شرط “دائم” بودن است؛ عقد موقت (صیغه) نیز حق ارث برای طرفین ایجاد نمیکند. قانون مدنی در ماده 861 مقرر میدارد: «نکاح و نسب، سبب ارث هستند.» این ماده به وضوح دو رکن اصلی را معرفی میکند و عدم وجود هر یک از آنها، مانع از ارث بردن میشود.
بررسی وضعیت حقوقی نامزدی
نامزدی، که در فقه و حقوق ایران به طور خاص با عنوان «عقد وعده ازدواج» (ماده 1033 قانون مدنی) شناخته میشود، صرفاً یک توافق مقدماتی و التزام اخلاقی به انعقاد عقد نکاح در آینده است. این رابطه حقوقی، فاقد هرگونه اثر ماهوی عقد ازدواج دائم است.
عدم تحقق آثار عقد نکاح در نامزدی
مهمترین تفاوت حقوقی بین نامزدی و ازدواج دائم در عدم انتقال حقوق مالی مترتب بر ازدواج است. ازدواج دائم، بر اساس ماده 1033 قانون مدنی، دارای آثاری چون حقوق متقابل زوجه و زوج در ارث، نفقه، و احکام مربوط به انحلال نکاح است. اما نامزدی:
- حق ارث ایجاد نمیکند: همانطور که ذکر شد، ارث مستلزم نکاح دائم است.
- حق نفقه ایجاد نمیکند: زوجه در طول نکاح دائم مستحق نفقه است، اما نامزد چنین حقی ندارد.
- منحل شدن آسانتر: در صورت فسخ نامزدی، صرفاً ممکن است مسائلی مانند استرداد هدایا یا مطالبه خسارت (در صورت اثبات عسر و حرج یا تخلف از وعده) مطرح شود.
پاسخ قطعی به پرسش اصلی
با توجه به اصول فوق، قانون مدنی پاسخی کاملاً روشن به این پرسش اساسی میدهد که: هیچیک از نامزدها از دیگری ارث نمیبرند، زیرا رکن نکاح دائم محقق نشده است. اگر فردی در دوران نامزدی (پیش از جاری شدن صیغه عقد دائم) فوت کند، نامزد بازمانده هیچ سهمی از اموال منقول و غیرمنقول وی نخواهد داشت.
اموال متوفی صرفاً میان ورثه قانونی او بر اساس نظام طبقات ارث (مواد 862 به بعد قانون مدنی) تقسیم خواهد شد.
در این مثال حقوقی، اگر آقای (الف) در دوران نامزدی فوت کند، ورثه او، زمین به جا مانده را به ارث میبرند. نامزد وی (ب) هیچ سهمی از زمین نخواهد برد. زمین متعلق به ورثه قانونی (الف) خواهد بود که ممکن است شامل پدر و مادر (طبقه دوم) یا فرزندان (طبقه اول) باشند. اگر زوجهای در زمان فوت حضور داشت، طبق قانون، او نیز سهم مشخصی از اموال به جا مانده (1/8 در صورت وجود فرزند و 1/4 در صورت عدم وجود فرزند) را به ارث میبرد، اما این حق مختص همسر دائم است نه نامزد. این حکم نه تنها در قوانین موضوعه ما ریشه دارد، بلکه فقه شیعه نیز رابطه نامزدی را فاقد هرگونه اثر مالی دائم میداند.
تفاوت مهریه و ارث در نامزدی
تداخل مفاهیم مهریه و ارث در دوران نامزدی، به ویژه هنگامی که طرفین مهریه را تعیین کرده باشند، شایعترین منبع سردرگمی در این حوزه است .این دو مفهوم کاملاً مجزا هستند:
حق مهریه: تعهد قراردادی ناشی از عقد
مهریه در صورتی مطرح میشود که عقد ازدواج دائم واقع شده باشد. اگر طرفین صرفاً نامزد باشند و عقد جاری نشده باشد، اساساً مهریهای وجود ندارد. در فرضی که عقد ازدواج دائم جاری شده باشد و سپس یکی از طرفین فوت کند:
- فوت قبل از نزدیکی (یا دخول): در این حالت، طبق ماده 1087 قانون مدنی، اگر برای عدم نزدیکی شرط شده باشد، مهریه ساقط میشود. اما اگر شرطی نشده و فوت اتفاق بیفتد، زوجه مستحق نصف مهریه تعیین شده خواهد بود.
- فوت بعد از نزدیکی: زوجه مستحق کل مهریه تعیین شده خواهد بود.
نکته مهم: مهریهای که به زوجه تعلق میگیرد، یک دین بر عهده ترکه متوفی محسوب میشود و قبل از تقسیم ارث باید پرداخت شود (مگر اینکه زوجه خود از ورثه باشد که در این صورت با سهم ارث او جمع میشود). با این حال، حق مهریه ارتباط مستقیم با سهم ارث قانونی زوجه ندارد. زوجه هم مهریه خود را میگیرد و هم سهمالارث خود را.
ارث: انتقال قهری دارایی
ارث مستقیماً پس از وقوع عقد دائم و به محض فوت برقرار میشود و هیچ ارتباطی به توافقات مالی پیش از آن (مانند تعیین مهریه پیش از عقد نهایی) ندارد. اگر عقد دائم منعقد نشده باشد، هیچ مبلغی تحت عنوان ارث قابل مطالبه نیست.
نتیجه گیری
نامزدی در حقوق ایران یک قرارداد مقدماتی برای ازدواج است و فاقد تمامی آثار حقوقی عقد نکاح دائم، به ویژه حق ارث است.
نتیجهگیری قطعی: نامزدی نه عقد است و نه خویشاوندی؛ بنابراین، در چارچوب قانون مدنی ایران، هیچیک از طرفین رابطه نامزدی در صورت فوت دیگری، از وی ارث نمیبرند. این موضوع یک قاعده آمره در حقوق خانواده و ارث محسوب میشود و هرگونه تفسیر مخالف، فاقد مبنای قانونی است. وکلای خانواده همواره به موکلین توصیه میکنند که در صورت اهمیت یافتن مسائل مالی، خودشان مراحل رسمی ازدواج را تسریع کنند.