عقد نکاح، اساسیترین پیمان اجتماعی و حقوقی در نظام خانواده ایرانی است که علاوه بر جنبه شرعی و اخلاقی، دارای آثار حقوقی گستردهای است. مهریه، به عنوان یکی از ارکان اصلی این عقد، هدیهای است که مرد به زن میبخشد و پس از وقوع عقد صحیح، به ملکیت زن درمیآید. با این حال، در شرایطی خاص، صحت این عقد مورد تردید قرار میگیرد؛ یکی از پیچیدهترین این شرایط، «ازدواج صوری» است.
ازدواج صوری که گاهی در ادبیات حقوقی از آن به عنوان «نکاح مُباهته» یا عقدی که صرفاً برای تحصیل منفعت خارجی انجام شده، یاد میشود، در ظاهر کاملاً قانونی است اما فاقد نیت واقعی تشکیل خانواده است.مطالبه مهریه از طریق دادگاه +نحوه و مراحل در سال 1404
این مقاله به تحلیل این پرسش بنیادین میپردازد: آیا زنی که در یک ازدواج صوری به ثبت رسیده، حق مطالبه مهریه قانونی خود را دارد؟ پاسخ این سوال در گرو تفکیک میان «ظاهر سند» و «قصد واقعی طرفین» نزد دادگاه خانواده است و نیازمند بررسی دقیق ادله اثباتی خواهد بود.
مبانی فقهی و حقوقی عقد نکاح و مهریه
ماهیت عقد نکاح و قصد مشترک:
در حقوق ایران که مبتنی بر فقه شیعه است، عقد نکاح یک «قرارداد رضایی» است که تحقق آن مشروط به «قصد انشاء» (قصد واقعی بر ایجاد رابطه زوجیت) از سوی طرفین است. ماده ۱۰۶۲ قانون مدنی ایران بیان میکند: «نکاح واقع میشود به ایجاب و قبول به هر لفظی که دلالت بر قصد انشاء نماید.» این “قصد” صرفاً توافق بر اجرای صیغه نیست، بلکه تمایل به تشکیل زندگی مشترک و التزامات ناشی از آن است. اگر قصد واقعی وجود نداشته باشد، هرچند صیغه خوانده شود، عقد از اساس ناقص یا باطل است.
مهریه به مثابه اثر عقد:
مهریه (صداق) به موجب ماده ۱۰۸۲ قانون مدنی، جزو حقوق مالی زن است که به مجرد وقوع عقد صحیح، مالک آن میشود. این حق، نه یک هبه ساده، بلکه یکی از آثار اصلی عقد نکاح صحیح است. بنابراین، برای تزلزل در حق مطالبه مهریه، ابتدا باید رکن اصلی آن یعنی «صحت عقد نکاح» مورد خدشه قرار گیرد.
تعریف ازدواج صوری و اهداف آن
ازدواج صوری، عقدی است که ظاهری قانونی دارد اما از نظر باطن و نیت طرفین، فاقد قصد زناشویی است. این نوع ازدواج معمولاً با اهداف مشخص و خارج از چارچوب تشکیل خانواده صورت میپذیرد. رایجترین اهداف عبارتند از:
اهداف مهاجرتی
اخذ اقامت دائم یا موقت، تابعیت، یا ویزا از طریق ازدواج با شهروند خارجی.
اهداف مالی و اعتباری اخذ وامهای بانکی که فقط به متأهلین تعلق میگیرد، یا دور زدن قوانین مربوط به ارث و اموال.
اهداف بیمهای یا اجتماعی
بهرهمندی از مزایای تأمین اجتماعی یا سهمیه دولتی.
حکم دادگاه در مورد مهریه در ازدواج صوری
هنگامی که مرد پس از ثبت ازدواج و مطالبه مهریه توسط زن، ادعای صوری بودن عقد را مطرح میکند، دادگاه موظف است وارد فرآیند تفکیک نیت واقعی از ظاهر عقد شود.
۱. اصل بر صحت سند تا زمان اثبات بطلان: تا زمانی که زوج (مرد) نتواند دلایل کافی برای اثبات صوری بودن عقد ارائه دهد، دادگاه بر اساس سند رسمی ازدواج رأی خواهد داد و زن مستحق دریافت مهریه خواهد بود (به ویژه اگر مهریه عندالمطالبه باشد).
۲. معیار دادگاه: احراز قصد مشترک: دادگاه برای ابطال عقد و در نتیجه سقوط مهریه، باید به طور قاطع احراز کند که قصد زناشویی به طور کلی در هر دو طرف وجود نداشته است. این یعنی اثبات اینکه نیت مشترک و غالب طرفین فقط کسب منفعت بوده است.
۳. رأی دادگاه در صورت اثبات صوری بودن: در صورتی که دادگاه با بررسی ادله (شهود، مدارک مکاتبات، عدم تمکین و زندگی مشترک، و مدارک مربوط به هدف منفعتجویانه) به این نتیجه برسد که عقد نکاح صوری و فاقد قصد واقعی بوده، حکم به ابطال عقد نکاح خواهد داد. طبق قاعده کلی، آثار عقد منوط به صحت آن است؛ بنابراین، با ابطال عقد، مهریه نیز ساقط میشود.
۴. وضعیت زن در صورت جهل: در مواردی که زن جاهل به صوری بودن عقد بوده و صرفاً با حسن نیت وارد این پیمان شده است، اگرچه عقد باطل شود، رویه قضایی گاهی برای حمایت از حقوق زوجهای که فریب خورده است، حکم به پرداخت مهرالمثل (مهریه متناسب با شأن زن در زمان عقد) میدهد، نه مهریه مندرج در سند. این امر برای جلوگیری از ضرر زنی است که خود قربانی فریب بوده است.
چالشهای اثبات صوری بودن عقد
اثبات ادعای صوری بودن در دادگاه، بسیار دشوار است و به ادله قوی نیاز دارد:
- شهادت شهود: شهادت افرادی که از نیت واقعی زوجین مطلع بودهاند، اهمیت بسزایی دارد.
- مدارک خارجی: ارائه مدارکی که نشان دهد زوجین پس از عقد هرگز زندگی مشترکی نداشتهاند، یا ارتباط آنها صرفاً محدود به مراحل اداری برای اخذ منفعت بوده است.
- مدت زمان زندگی مشترک: اگر زن و شوهر حتی برای مدت کوتاهی عرفاً زندگی مشترک داشته باشند، اثبات صوری بودن بسیار دشوارتر میشود.
نتیجهگیری
مهریه در ازدواج صوری، یک وضعیت خاکستری است. گرچه ظاهر سند، زن را مستحق مهریه ثبت شده میداند، اما اگر مرد بتواند نیت مشترک صوری طرفین را نزد دادگاه ثابت کند، عقد باطل و مهریه ساقط میشود. در مقابل، اگر زن در جهل کامل بوده، ممکن است مستحق مهرالمثل باشد. کلید حل اختلاف، اثبات نیت واقعی در زمان انعقاد عقد نزد قاضی است.