نامزدی در فرهنگ ایرانی مرحلهای میان آشنایی و ازدواج رسمی است که معمولاً با رضایت خانوادهها، مراسم بلهبرون و وعده ازدواج همراه است. بسیاری از افراد تصور میکنند که با برگزاری نامزدی، رابطهای رسمی و قانونی بین طرفین شکل میگیرد؛ اما قانون ایران چنین برداشتی ندارد.
بر اساس قانون مدنی، نامزدی صرفاً وعده ازدواج است و بهخودیخود هیچ اثر حقوقی الزامآوری ایجاد نمیکند. در این مقاله بهطور دقیق بررسی میکنیم که آیا نامزدی ثبت رسمی دارد یا نه، چه تفاوتی با عقد نکاح دارد و پیامدهای حقوقی و عرفی آن چیست.اجبار به ازدواج پس از نامزدی -بررسی با استناد به مواد قانونی
تعریف قانونی نامزدی
در قانون مدنی ایران، ماده ۱۰۳۵ بهصراحت اعلام میکند: «وعده ازدواج ایجاد علقه زوجیت نمیکند، اگرچه تمام یا قسمتی از مهریه که بین طرفین برای موقع ازدواج مقرر شده، پرداخت شده باشد.» به بیان ساده، نامزدی نوعی وعدهی ازدواج است و هیچ رابطهی حقوقی مشابه عقد نکاح میان زن و مرد ایجاد نمیکند. تا زمانی که عقد ازدواج رسمی منعقد نشود، هیچیک از طرفین تعهدی برای ازدواج ندارند و نمیتوان آنها را مجبور به انجام آن کرد. بنابراین، از دید قانون، نامزدی نه ثبت میشود، نه اثر حقوقی الزامی دارد، و نه موجب محرومیت از ازدواج با فرد دیگر میگردد.
آیا نامزدی در ایران ثبت رسمی دارد؟
در نظام حقوقی ایران، تنها عقد ازدواج دائم یا موقت قابلیت ثبت در دفاتر رسمی ازدواج را دارد. نامزدی بهدلیل اینکه عقد شرعی و رسمی محسوب نمیشود، در هیچ اداره یا دفترخانهای ثبت نمیگردد. البته در برخی خانوادهها، برای رسمیت دادن به رابطه، توافقنامههایی کتبی یا قولنامه ازدواج نوشته میشود که در آن، تاریخ ازدواج یا برخی شرایط مورد توافق قرار میگیرد.
اما باید توجه داشت که این نوشتهها صرفاً توافق اخلاقی یا مدنی هستند و از نظر حقوقی جایگاه عقد نکاح را ندارند. هیچ دادگاهی نمیتواند یکی از طرفین را صرفاً بر اساس قولنامه، مجبور به ازدواج کند. در نتیجه، ثبت رسمی برای دوران نامزدی وجود ندارد و حتی در صورت بروز اختلاف، هیچ سند رسمی از آن در مراجع قانونی ثبت نشده است.
مراحل عرفی نامزدی در ایران
با وجود نبود جنبه رسمی، نامزدی در جامعه ایران جایگاه فرهنگی و اجتماعی مهمی دارد. معمولاً این مرحله با مراسم بلهبرون آغاز میشود و خانوادهها دربارهی مهریه، شرایط عقد، جهیزیه و سایر مسائل گفتوگو میکنند. در عرف، رد و بدل شدن هدایا، حلقه نامزدی و حضور رسمی خانوادهها نشانگر آغاز این رابطه است.
اما قانون بین عرف و الزام حقوقی تفاوت قائل است. هرچند عرف، نامزدی را نشانهی تعهد میداند، اما قانون تنها ازدواج ثبتشده را معتبر میشمارد. بنابراین، در صورت بروز اختلاف، اثبات بسیاری از مسائل مانند مالکیت هدایا یا مسئولیت مالی بسیار دشوار میشود.
پیامدهای حقوقی عدم ثبت رسمی نامزدی
از آنجا که نامزدی ثبت نمیشود، در زمان اختلاف یا جدایی، قانون نمیتواند مانند عقد ازدواج از یکی از طرفین حمایت کند. برخی از مهمترین پیامدهای حقوقی عدم ثبت رسمی عبارتاند از:
۱. دشواری در اثبات رابطه اگر یکی از طرفین پس از برهم خوردن نامزدی مدعی خسارت یا بازگرداندن هدایا باشد، باید وجود رابطه نامزدی را اثبات کند. در نبود سند رسمی، تنها شهادت شهود، عکسها یا مکاتبات ممکن است مورد استناد قرار گیرد.
۲. عدم وجود تعهد به ازدواج هیچیک از طرفین ملزم به ازدواج نیستند. حتی اگر هزینهها پرداخت شده یا قول قطعی داده شده باشد، قانون هیچ ضمانت اجرایی برای الزام ازدواج در نظر نگرفته است.
۳. تکلیف هدایا و طلاها هدایایی که در دوران نامزدی رد و بدل میشوند، در صورت برهم خوردن رابطه، تابع قواعد استرداد هدایا هستند. اگر هدیه موجود باشد، باید بازگردانده شود؛ اما اگر مصرف شده یا از بین رفته باشد، الزام به پرداخت معوض وجود ندارد.
۴. عدم حمایت قانونی از رابطه در صورت بروز سوءاستفاده یا انتشار تصاویر شخصی دوران نامزدی، تنها در قالب جرایم حیثیتی یا افترا میتوان پیگیری کرد، نه به عنوان حق ناشی از رابطهی نامزدی.
تفاوت نامزدی با عقد نکاح
بزرگترین تفاوت این دو در ماهیت الزامآور بودن آنهاست.
- در عقد نکاح، رابطه زوجیت شرعی و قانونی ایجاد میشود و تمام حقوق و تکالیف (مانند مهریه، نفقه، ارث، تمکین) شکل میگیرد.
- اما در نامزدی، چنین حقوقی وجود ندارد و تنها وعدهی ازدواج است که ممکن است در آینده به عقد منتهی شود.
از نظر فقهی نیز، تا پیش از عقد نکاح، تماس بدنی، خلوت یا روابط زناشویی میان نامزدها شرعاً مجاز نیست و تخلف از آن میتواند تبعات کیفری داشته باشد.
نتیجهگیری
نامزدی در قانون ایران ثبت رسمی ندارد و صرفاً وعدهای برای ازدواج محسوب میشود. هرچند در عرف و فرهنگ جامعه، این مرحله نشانهی تعهد و نزدیکی خانوادههاست، اما از نظر حقوقی هیچگونه الزام یا ضمانت اجرایی ندارد. در نتیجه، افراد باید بدانند که نامزدی جایگزین عقد نکاح نیست و بدون ثبت رسمی، هیچ حقوقی مانند مهریه یا نفقه ایجاد نمیکند.
آگاهی از این مسئله میتواند از بسیاری از اختلافات و پروندههای خانوادگی جلوگیری کند. برای جلوگیری از بروز مشکلات مالی، اخلاقی یا حیثیتی در دوران نامزدی، توصیه میشود پیش از هر اقدام، با وکیل خانواده یا مشاور حقوقی متخصص مشورت کنید تا مسیر قانونی و مطمئنی برای ازدواج طی شود.