برخلاف تصور عمومی، طرفین در دوران نامزدی ایجاد میکنند دورهای سرشار از تعهدات اخلاقی و اجتماعی، و آنها این دوره را به عنوان آمادگی برای شروع زندگی مشترک مدیریت میکنند.. این دوره سرشار از امیدها و برنامهریزیهای آینده است. اما از منظر حقوقی، وضعیت مالی طرفین، خصوصاً زن، در هالهای از ابهام قرار دارد.
رایجترین سؤالی که در مراجعات حقوقی مطرح میشود این است: «آیا اگر نامزدی فسخ شود، زن مستحق دریافت نفقه است؟» این سؤال، که در نگاه اول ساده به نظر میرسد، در واقع ریشه در تفاوتهای بنیادین میان تعهدات پیش از ازدواج و حقوق ناشی از عقد دارد و میتواند تبعات مالی سنگینی برای طرفین در صورت اتمام نامزدی به همراه داشته باشد.مسئولیت مدنی خانوادهها در فسخ نامزدی: فراتر از نامزدها
برای پاسخ به این سؤال بنیادین، باید نگاهی دقیق به مواد قانونی حاکم بر نکاح و تعهدات مدنی داشت.
تعریف حقوقی نفقه – سنگ بنای تعهد زوج
حق نفقه در نظام حقوقی ایران، یک حق کاملاً مستقل و حقوقی است که منحصراً ناشی از عقد نکاح دائم صحیح است. این حق، یکی از مهمترین تکالیف مالی زوج در قبال زوجه محسوب میشود.
تعریف و مصادیق نفقه
بر اساس ماده ۱۱۰۶ قانون مدنی: «نفقه زوجه عبارت است از مسکن، لباس، غذا، اثاثالمنزل که به تناسب شأن زوجه باشد و همچنین هزینه پزشکی و بهداشتی و خادمه در صورت عادت زوجه به داشتن خادم یا احتیاج او به واسطه مرض یا پیری »
این ماده به صراحت، ارکان نفقه را تعریف میکند. نکات کلیدی این تعریف عبارتند از:
تناسب با شأن زوجه:مخارج باید با وضعیت اجتماعی و اقتصادی زن و مرد متناسب باشد.
ضرورت زندگی: این مخارج باید در راستای تأمین نیازهای ضروری زندگی مشترک باشد.
ارتباط با زوجیت: مهمترین شرط تحقق این حق، وجود رابطه زوجیت دائم است.
جایگاه زن در دوران نامزدی
کلید واژه در ماده ۱۱۰۶ و کلیه مواد مربوط به نفقه (از جمله ماده ۱۱۰۷ تا ۱۱۹۹ قانون مدنی)، “زوجه” است.
تا زمانی که عقد نکاح دائم به صورت رسمی و قانونی منعقد نگردد، زن در جایگاه قانونی زوجه قرار نمیگیرد. به همین دلیل، در دوران نامزدی، علیرغم تعهدات اخلاقی و عاطفی عمیق بین طرفین، زن فاقد حق قانونی مطالبه نفقه است.
مرز باریک میان «نفقه» و «هزینههای دوران نامزدی»
ارزیابیکنندگان مالی پس از فسخ نامزدی، مرتکب بزرگترین اشتباه میشوند زمانی که آنها هزینههایی را که داوطلبانه در دوران آشنایی پرداخت شد، با تکلیف قانونی نفقه اشتباه میگیرند.. این دو مفهوم دارای مبانی حقوقی کاملاً متفاوتی هستند.
نفقه: تکلیف قانونی غیرقابل چشمپوشی
همانطور که توضیح داده شد، نفقه یک تکلیف قانونی است که زن مستحق آن است و زن میتواند پس از وقوع عقد دائم، حتی در صورت عدم تمکین (با شرایط خاص)، آن را مطالبه کند. نفقه یک دین مستمر و قابل تقسیط است.
هزینههای دوران نامزدی: توافقات عرفی و هبه (هدیه)
«هزینههایی که طرفین در دوران نامزدی صرف میکنند ، ما آنها را در چارچوب توافقات عرفی، اخلاقی یا در قالب هبه (هدیه) تعریف میکنیم.
اگر مرد در دوران نامزدی هزینهای را متقبل شود، ما این اقدام او را تکلیف قانونی نمیدانیم.بلکه آن را بخشی از مقدمات ازدواج و در حکم نوعی هبه در نظر میگیریم. اگر رابطه به هم بخورد، قواعد عمومی تملکات مدنی بر مطالبه این هزینهها حکومت میکنند، نه احکام خاص نفقه زوجه.»
تحلیل مالی هزینهها در صورت فسخ:
- هزینههای مشترک: اگر هزینهای به صورت مشترک پرداخت شده باشد، اثبات سهم هر یک و مطالبه آن دشوار است و معمولاً تحت شمول دعوای مطالبه خسارت یا رجوع به قواعد عمومی قراردادها قرار میگیرد .
- هزینههای یکجانبه: پرداختیهایی که یک طرف انجام داده ، در صورت فسخ، مبنای حقوقی بازپسگیری آن به عنوان «نفقه» وجود ندارد، بلکه باید بر اساس ماهیت آن (هبه یا قرارداد) مورد بررسی قرارگیرد.
نتیجهگیری و توصیههای قطعی وکیل
با توجه به تحلیلهای فوق، پاسخ قطعی به پرسش «آیا زن در دوران نامزدی مستحق دریافت نفقه است؟» خیر است. حق نفقه منوط به وقوع عقد دائم
است و در دوران آشنایی، این حق وجود ندارد.
پس از فسخ نامزدی، اختلافات مالی دور مطالبه هدایا (بر اساس ماده ۸۰۲) و مطالبه خسارت مدنی میچرخد. وکیل نهاییترین توصیه را ارائه میدهد: اسناد کتبی از اختلافات آتی نجات میدهند. وکیل به زوجین توصیه میکند که تعهدات را شفاف و کتبی مستند سازند؛ زیرا قانون نفقه را تنها به زمان پس از عقد دائم تعلق میدهد و عرف و مصرف تعیین میکنند وضعیت هدایا در دوران نامزدی را که مبهم است.
اقدامات ضروری:
- تنظیم توافقنامه: هرگونه پرداخت بزرگ، تعهد به تأمین مسکن آتی، یا تعهد به پرداخت مبالغی مشخص در صورت فسخ توسط هر یک از طرفین، باید در قالب یک توافقنامه مدنی کتبی و امضا شده تنظیم شود.
- تفکیک هبه و تعهد: در این توافقنامه باید مشخص شود که مبالغ داده شده هبه هستند یا قرض، و در صورت فسخ، تکلیف بازپرداخت یا استرداد آنها چگونه خواهد بود.
- عدم اتکا به عرف شفاهی: تعهدات اخلاقی و شفاهی در دادگاه به سختی اثبات میشوند.
«این توافقنامه جایگزین نفقه نمیگردد (زیرا عقد دائم نفقه را ایجاد میکند)، اما طرفین با تنظیم این قرارداد به عنوان یک سند مدنی لازمالاجرا، ایجاد
میکنند مبنایی محکم برای حل وفصل اختلافات مالی در صورت فسخ وصلت و رها میشوند از اتکا به ادله ضعیف عرفی.»