در نظام حقوقی ایران، رابطه بین دو فرد که قصد تشکیل خانواده و ازدواج در آینده را دارند، با رابطهای که بر پایه عقد نکاح منعقد شده و تحقق یافته است، تفاوتهای بنیادین دارد. دوران نامزدی که در فقه و حقوق ایران به عنوان “وعده ازدواج” شناخته میشود، مرحلهای مقدماتی و صرفاً تعهد به انجام یک عمل حقوقی در آینده (عقد نکاح) است. در مقابل، عقد نکاح به عنوان یک قرارداد خاص، مبنای تشکیل خانواده، ایجاد حقوق و تکالیف متقابل و انتقال وضعیت حقوقی طرفین به وضعیت تأهل قرار میگیرد. این مقاله به منظور تبیین دقیق تفاوتهای ماهوی، مالی، انحلال و آثار اجتماعی این دو مفهوم حقوقی، با استناد به مواد قانونی مرتبط در قانون مدنی، تهیه شده است.
تعریف و ماهیت حقوقی
این بخش به بررسی تعریف قانونی و ماهیت حقوقی وعده ازدواج و عقد نکاح میپردازد و مبانی الزامآور بودن یا نبودن هر یک را مشخص میسازد.
وعده ازدواج (دوران نامزدی)
وعده ازدواج یا نامزدی، توافقی است که طرفین بر اساس آن متعهد میشوند در آینده اقدام به انعقاد عقد نکاح نمایند. ماهیت حقوقی این توافق، تعهد به انجام یک عمل حقوقی در آینده است، نه خود عمل حقوقی.مسئولیت مدنی خانوادهها در فسخ نامزدی: فراتر از نامزدها
ماهیت حقوقی:
وعده ازدواج بر اساس ماده ۱۰ قانون مدنی، که اصل حاکمیت اراده و آزادی قراردادها را بیان میکند، قابل تحلیل است، اما این ماده مشروط به آن است که قرارداد خلاف قانون، نظم عمومی و اخلاق حسنه نباشد. در مورد وعده ازدواج، قانونگذار در قانون مدنی به طور خاص حکمی را مقرر کرده است که ماهیت آن را متمایز میسازد.
عدم الزام به انعقاد نکاح:
مهمترین ویژگی دوران نامزدی در حقوق ایران، الزامآور نبودن به وقوع عقد نکاح است.
مستند قانونی:
ماده ۱۰۳۵ قانون مدنی: «وعده ازدواج تکالیفی ایجاد نمیکند و طرفین میتوانند در هر زمان با اراده خود از آن رجوع کنند.» این ماده صراحت دارد که توافق بر ازدواج در آینده صرفاً یک تعهد اخلاقی و اجتماعی است و از نظر حقوقی، نمیتوان طرفی را مجبور به اجرای صیغه نکاح نمود. اگر یکی از طرفین از اجرای تعهد خود (انعقاد نکاح) سرباز زند، طرف دیگر حق مراجعه به دادگاه برای الزام او به ازدواج را نخواهد داشت. تفاوت با تعهدات قراردادی عادی: برخلاف سایر تعهدات قراردادی که ناشی از ماده ۱۰ ق.م هستند و عدم اجرای آنها موجب مسئولیت قراردادی و الزام به اجرای عین تعهد یا دریافت خسارت میشود، عدم اجرای وعده ازدواج منجر به الزام به نکاح نمیشود.
عقد نکاح (ازدواج قطعی)
عقد نکاح، قراردادی است که با تحقق ارکان و شرایط قانونی آن، وضعیت حقوقی جدیدی به نام “زوجیت” را ایجاد میکند.
تعریف و ماهیت حقوقی:
نکاح، عقدی است که دوام زندگی مشترک زناشویی را برقرار میسازد. ماهیت آن از نوع عقود معین است و مبتنی بر ایجاب و قبول خاص (صیغه شرعی) میباشد.
مستند قانونی:
ماده ۱۰۳۳ قانون مدنی: «نکاح واقع میشود به ایجاب و قبول به الفاظی که صراحتاً دلالت بر قصد ازدواج کند.» (اگرچه تعریف کاملتر در مواد قانونی دیگر و فقه آمده است، اما این ماده بر لزوم تحقق صیغه تأکید دارد).
الزامآور بودن:
به محض تحقق شرایط لازم و اجرای صیغه نکاح (شامل قصد انشای طرفین، اهلیت قانونی، و رعایت شرایط شرعی و قانونی)، عقد لازمالاجرا شده و طرفین متعهد به رعایت کلیه حقوق و تکالیف ناشی از ازدواج میگردند.
آثار مالی (مهریه و هدایا)
تفاوتهای اساسی در حوزه حقوق مالی، یکی از برجستهترین تمایزات بین دوران نامزدی و عقد نکاح است. .
مهریه (صداق)مهریه، مالی است که زن به سبب ازدواج مالک آن میشود و یکی از ارکان اساسی عقد نکاح است.
در دوران نامزدی (وعده ازدواج):
مهریه وجود ندارد. از آنجایی که عقد نکاح به طور کامل واقع نشده است، هیچ یک از آثار قانونی نکاح، از جمله مالکیت زن بر مهریه، شکل نمیگیرد.
مستند تحلیلی:
مهریه از ارکان عقد نکاح است. مادامی که عقد واقع نشده باشد، مهریهای نیز قابل مطالبه نیست. اگر طرفین در دوران نامزدی توافق کنند که مالی به عنوان مهریه در آینده قرار دهند، این توافق نیز تا زمان وقوع عقد، فاقد اثر حقوقی مهریه خواهد بود و صرفاً نوعی تعهد مالی عادی تلقی میشود که تحت شمول قواعد عمومی قرار میگیرد.
در عقد نکاح:
مهریه، جزء لاینفک عقد لازم نکاح است و با وقوع عقد، زن مالک آن میشود و میتواند در هر زمان پس از وقوع عقد (حتی قبل از تمکین) آن را مطالبه نماید.
مستند قانونی:
ماده ۱۰۸۲ قانون مدنی: «به مجرد وقوع عقد نکاح، زن مالک میشود و میتواند هر نوع تصرفی در آن (مهریه) بنماید.»
حق انحلال و شرایط آن
تفاوت بنیادین در ماهیت حقوقی، منجر به تفاوتهای اساسی در نحوه پایان دادن به رابطه میشود.
انحلال وعده ازدواج (نامزدی)
انحلال نامزدی به معنای “به هم زدن نامزدی” است و نیازمند طی تشریفات قانونی فسخ یا طلاق نیست.
ماهیت انحلال:
از آنجا که وعده ازدواج یک قرارداد لازمالاجرا نیست، پایان دادن به آن به سادگی صورت میگیرد و نیازی به اثبات عیب یا تخلف قراردادی نیست.
حق انحلال یکجانبه:
هر یک از طرفین میتوانند به طور یکجانبه و بدون ارائه دلیل موجه قانونی، تصمیم به قطع رابطه نامزدی بگیرند.
آثار مالی انحلال:
تنها اثر مالی ممکن، حکم استرداد هدایا طبق ماده ۱۰۳۶ ق.م است (همانطور که در بخش ۲ ذکر شد). هیچگونه مسئولیتی برای پرداخت خسارات احتمالی یا اجبار به انجام تعهد وجود ندارد.
مسئولیت در صورت انحلال:
قانون مدنی ایران، برخلاف برخی نظامهای حقوقی دیگر، مسئولیت مدنی ناشی از بهم خوردن نامزدی (جز استرداد هدایا) را به رسمیت نمیشناسد. یعنی اگر فردی به دلیل بهم خوردن نامزدی دچار ضرر مادی یا معنوی شود (مانند هزینههای تدارکاتی)، نمیتواند برای جبران این خسارات از طرف مقابل شکایت کند، زیرا اصل بر آن است که وعده ازدواج الزامآور نبوده است.
انحلال عقد نکاح
انحلال نکاح، به دلیل آثار وسیع آن بر وضعیت خانوادگی و حقوق طرفین، تابع قواعد سختگیرانهای است.
روشهای انحلال:
عقد نکاح صرفاً از طریق طلاق یا فسخ نکاح منحل میشود.
الف) طلاق: طلاق، انحلال نکاح با اراده مرد (در صورت وجود حق طلاق در زن یا وکالت در طلاق) یا با توافق طرفین و با حکم دادگاه صورت میگیرد. طلاق نیازمند رعایت تشریفات قانونی و اغلب منوط به احراز شرایطی (مانند عدم امکان سازش) میباشد.
ب) فسخ نکاح: فسخ نکاح صرفاً در صورتی امکانپذیر است که یکی از جهات قانونی مقرر در قانون مدنی احراز شود (مانند تدلیس، عیوب خاص جسمی، جنون، و …). فسخ نیازمند حکم قطعی دادگاه است و اختیاری نیست.
آثار مالی انحلال نکاح:
انحلال نکاح، حقوق مالی مرتبط با عقد را فعال میکند؛ از جمله: مطالبه مهریه: زن حق دریافت مهریه کامل (در طلاق رجعی یا بائن قبل از نزدیکی) یا نصف مهریه (در طلاق بائن پس از نزدیکی) را خواهد داشت. نفقه ایام عده: پرداخت نفقه در دوره عده طلاق (در طلاق رجعی). حقوق مالی ناشی از طلاق: مانند اجرتالمثل ایام زندگی مشترک (در صورت اثبات).
نتیجه گیری
وعده ازدواج از نظر حقوقی تعهد الزامآور محسوب نمیشود و صرفاً جنبه اخلاقی دارد، در حالی که عقد نکاح یک قرارداد رسمی و لازمالاجراست که آثار قانونی و حقوقی کامل مانند مهریه و نفقه بر آن مترتب میشود. به بیان دیگر، وعده ازدواج تعهد به ازدواج است، اما عقد نکاح خودِ ازدواج از نظر قانون محسوب میشود.